Η ψυχική υγεία δεν φαίνεται πάντα
Κάθε χρόνο, την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, γεμίζουμε το διαδίκτυο με ωραίες φράσεις. «Μίλα». «Ζήτα βοήθεια». «Δεν είσαι μόνος». Και καλά κάνουμε. Μόνο που υπάρχει ένα μικρό πρόβλημα. Δεν μπορείς από τη μια να λες στον άνθρωπο «μίλα» και από την άλλη, όταν τελικά μιλήσει, να τον κοιτάς σαν να σου ανακοίνωσε ότι έχει κρύψει τρία πτώματα στο υπόγειο. Η αλήθεια είναι ότι το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία δεν εξαφανίστηκε, απλώς έμαθε να ντύνεται λίγο πιο κομψά. Δεν λέμε πια τόσο εύκολα «είναι τρελός». Λέμε όμως «όλοι έχουμε άγχος», «σκέψου θετικά», «τι σου λείπει και έχεις κατάθλιψη;», «μην παίρνεις φάρμακα», «εσύ ψυχολόγο; Μα μια χαρά φαίνεσαι». Και κάπου εκεί κρύβεται μία από τις μεγαλύτερες παρεξηγήσεις γύρω από την ψυχική υγεία…ότι η ψυχική δυσκολία είναι θέμα χαρακτήρα, δύναμης ή θέλησης. Δεν είναι. Η κατάθλιψη δεν είναι τεμπελιά. Η αγχώδης διαταραχή δεν είναι «υπερανάλυση». Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή δεν είναι ότι θέλεις τα πράγματα σε τάξη. Η ΔΕΠΥ δεν είναι ότι «δεν προσπαθείς αρκετά». Και η ψυχοθεραπεία δεν είναι πολυτέλεια για ανθρώπους που «δεν έχουν σοβαρότερα προβλήματα». Η επιστημονική κατανόηση της ψυχικής υγείας είναι πολύ πιο σύνθετη. Μιλάμε για την αλληλεπίδραση βιολογικών παραγόντων, εμπειριών ζωής, σχέσεων, τρόπων σκέψης, τραύματος, περιβάλλοντος και κοινωνικών συνθηκών. Ο εγκέφαλος, άλλωστε, δεν αιωρείται μόνος του σε ένα βάζο. Κουβαλάει ιστορία, σχέσεις, απώλειες, εμπειρίες, φόβους και ολόκληρη τη ζωή του ανθρώπου. Και το στίγμα δεν είναι απλώς μια άσχημη λέξη, είναι πολύ πιο βαθύ. Είναι το κοινωνικό στίγμα, όταν ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται μέσα από στερεότυπα και ταμπέλες. Είναι το εσωτερικευμένο στίγμα, όταν αρχίζει ο ίδιος να πιστεύει ότι επειδή δυσκολεύεται είναι λιγότερο ικανός, λιγότερο δυνατός, λιγότερο άξιος. Είναι και το θεσμικό στίγμα, όταν συστήματα και περιβάλλοντα κάνουν την πρόσβαση στη φροντίδα δυσκολότερη. Και εδώ τα πράγματα σοβαρεύουν, γιατί το στίγμα δεν πληγώνει μόνο την αυτοεκτίμηση. Μπορεί να καθυστερήσει για χρόνια την αναζήτηση βοήθειας. Μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να κρύβει κρίσεις πανικού μέσα στο αυτοκίνητο πριν μπει στη δουλειά, να χαμογελά σε μια παρέα ενώ μέσα του διαλύεται, να λέει «θα περάσει μόνο του» επειδή φοβάται περισσότερο τι θα πει ο κόσμος παρά αυτό που του συμβαίνει.
Και κάπου εδώ βρίσκεται ίσως και η μεγαλύτερη ειρωνεία. Για ένα σπασμένο πόδι κανείς δεν σου λέει «μην το σκέφτεσαι και θα περάσει».
Για ένα πρόβλημα στην καρδιά κανείς δεν σου λέει «πρέπει να το θέλεις περισσότερο».
Όταν όμως πονάει το μυαλό, ξαφνικά όλοι γινόμαστε ειδικοί στη δύναμη της θέλησης. Ίσως λοιπόν η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας να μη χρειάζεται άλλη μία ωραία φωτογραφία και ένα hashtag. Ίσως χρειάζεται κάτι πιο δύσκολο. Να αλλάξουμε τον τρόπο που μιλάμε, να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε τις ψυχιατρικές διαγνώσεις σαν βρισιές. Να σταματήσουμε να ταυτίζουμε τον άνθρωπο με τη διάγνωσή του. Να μπορούμε να πούμε «πηγαίνω ψυχοθεραπεία» με την ίδια φυσικότητα που λέμε «πηγαίνω φυσιοθεραπεία». Και κυρίως να θυμόμαστε ότι ψυχική υγεία δεν σημαίνει απλώς «δεν έχω διάγνωση». Σημαίνει να μπορείς να ζεις, να σχετίζεσαι, να λειτουργείς, να αντέχεις, να αγαπάς, να προσαρμόζεσαι και να ζητάς βοήθεια όταν δεν μπορείς μόνος σου.
Μερικές φορές το πιο υγιές πράγμα που μπορεί να πει κάποιος δεν είναι «το έχω».Είναι…«Δεν είμαι καλά. Και χρειάζομαι βοήθεια.»Και εκεί, αντί να τον διορθώσουμε, να του δώσουμε συμβουλές ή να του πούμε ότι υπάρχουν και χειρότερα, να μείνουμε λίγο δίπλα του.
ΥΓ. Το αντίθετο του στίγματος δεν είναι η λύπηση. Είναι η γνώση, η αξιοπρέπεια και η αποδοχή. Και ναι, έχουμε ακόμη πολλή δουλειά να κάνουμε.
Ευάγγελος Ορφανιδης κλινικός ψυχολόγος
